“SẢN PHẨM RÁC” VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA DÂN TỘC TRONG THỜI ĐẠI CÔNG NGHỆ SỐ
Văn hóa là toàn bộ những giá trị, nét đẹp trong nếp sống, suy nghĩ, là nền tảng hình thành bản sắc và căn tính của một dân tộc. Trong kỷ nguyên số, sự phát triển mạnh mẽ của Internet và mạng xã hội đã làm cho thông tin được lan truyền với tốc độ chưa từng có. Cùng với những cơ hội giao lưu, tiếp biến văn hóa, không gian mạng cũng trở thành nơi diễn ra cuộc đấu tranh giữa cái đẹp và cái xấu, giữa những giá trị bền vững với những nội dung lệch chuẩn, phản cảm. Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm âm nhạc, điện ảnh và chương trình giải trí được sáng tạo trong thời đại số đã góp phần làm mới diện mạo nghệ thuật, lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Những ca khúc như “Để Mị nói cho mà nghe”, “Bắc Bling”, “Lá cờ”, “Tự hào màu áo lính”... cho thấy nghệ thuật hiện đại hoàn toàn có thể kết hợp giữa tính sáng tạo với tinh thần dân tộc, giúp văn hóa Việt Nam hội nhập mà không hòa tan.
Tuy nhiên, song hành với những sản phẩm có giá trị là sự xuất hiện ngày càng nhiều của cái gọi là “sản phẩm rác” - những sản phẩm nghèo nàn về nội dung, thiếu giá trị thẩm mỹ, phản cảm về hình thức, thậm chí lệch lạc về tư tưởng, đạo đức. Trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, đó có thể là những bài hát có lời lẽ dung tục, nội dung gây sốc, những video cổ súy lối sống lệch chuẩn hoặc những cá nhân sử dụng chiêu trò để thu hút sự chú ý, tìm kiếm lượt xem và lợi ích kinh tế. Có thể hiểu “sản phẩm rác” là những sản phẩm văn hóa, nghệ thuật được tạo ra chủ yếu nhằm câu view, câu tương tác, gây sốc hoặc kiếm lợi nhuận nhưng thiếu chiều sâu tư tưởng, giá trị nhân văn và thẩm mỹ. Đáng lo ngại là trong môi trường mạng, một sản phẩm có nội dung phản cảm vẫn có thể nhanh chóng trở thành “trend” nếu thu hút được nhiều lượt xem, bình luận và chia sẻ. Khi đó, số lượng tương tác dễ bị xem như thước đo duy nhất của thành công, trong khi chất lượng và giá trị xã hội của sản phẩm bị xem nhẹ.
Sự phát triển của các nền tảng như YouTube, TikTok và mạng xã hội đã làm thay đổi mạnh mẽ cách con người tiếp nhận văn hóa. Nếu trước đây những sản phẩm lệch chuẩn thường chỉ tồn tại ở phạm vi hẹp thì ngày nay chúng có thể nhanh chóng tiếp cận hàng triệu người. Đáng chú ý, nhóm dễ chịu tác động nhất là thanh thiếu niên - những người đang hình thành nhân cách, thị hiếu thẩm mỹ và quan điểm sống. Khi những biểu hiện lệch chuẩn được lặp đi lặp lại và trở thành xu hướng, một bộ phận giới trẻ có thể nhầm lẫn giữa cái đúng và cái sai, giữa cái đẹp và cái phản cảm, giữa sáng tạo với sự lệch chuẩn.
Điều đáng quan tâm hơn là “sản phẩm rác” không tự nhiên xuất hiện và lan rộng. Nó có sự tác động của nhiều yếu tố. Trước hết là một bộ phận người sáng tạo chạy theo sự nổi tiếng, lượt xem và lợi ích thương mại mà xem nhẹ trách nhiệm nghề nghiệp. Bên cạnh đó, một bộ phận công chúng, nhất là người trẻ, còn thiếu khả năng thẩm định, thiếu tư duy phản biện và dễ bị cuốn theo trào lưu. Thị trường tiêu dùng văn hóa dễ dãi vô tình tạo điều kiện cho các sản phẩm thiếu chất lượng phát triển. Trong khi đó, tốc độ phát triển của mạng xã hội đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý, định hướng và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Vấn đề đặt ra không phải là phủ nhận quyền tự do sáng tạo hay những cái mới trong nghệ thuật. Sáng tạo luôn cần sự đổi mới, nhưng đổi mới không đồng nghĩa với việc từ bỏ các chuẩn mực văn hóa, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Nghệ thuật chân chính phải hướng con người tới cái đẹp, cái thiện, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần. Vì vậy, tự do sáng tạo cần đi đôi với trách nhiệm; quyền biểu đạt cần gắn với ý thức tôn trọng cộng đồng và những giá trị văn hóa nền tảng.
Văn hóa là môi trường tinh thần của con người. Nếu “rác” trong đời sống vật chất gây ô nhiễm môi trường thì những sản phẩm văn hóa lệch chuẩn cũng có thể gây “ô nhiễm” đời sống tinh thần. Khi những biểu hiện lệch lạc được tung hô, các giá trị như lòng nhân ái, sự tinh tế, trọng nghĩa, trọng tình, tôn sư trọng đạo có nguy cơ bị xem nhẹ, trong khi chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng và tâm lý chạy theo thị phi có thể được đề cao. Bởi vậy, bảo vệ văn hóa cũng chính là bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội và bản sắc dân tộc.
Để hạn chế “sản phẩm rác”, trước hết cần nâng cao trách nhiệm của người sáng tạo. Nghệ sĩ, người sản xuất nội dung không chỉ tạo ra sản phẩm để phục vụ nhu cầu giải trí mà còn có tác động nhất định đến nhận thức, thị hiếu và lối sống của công chúng. Vì vậy, cần đề cao đạo đức nghề nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội và sự tôn trọng các giá trị văn hóa, thuần phong mỹ tục. Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế quản lý nội dung trên không gian mạng; tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, các đơn vị truyền thông và nền tảng công nghệ trong việc phát hiện, xử lý nội dung độc hại. Việc quản lý cần bảo đảm sự cân bằng giữa khuyến khích sáng tạo và bảo vệ lợi ích cộng đồng.
Một giải pháp quan trọng khác là nâng cao năng lực tiếp nhận văn hóa của công chúng, nhất là thế hệ trẻ. Gia đình, nhà trường và xã hội cần tăng cường giáo dục về giá trị văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ và kỹ năng sử dụng mạng xã hội; hình thành khả năng nhận diện, phân tích và phản biện trước những nội dung lệch chuẩn. Công chúng cũng chính là chủ thể quyết định sản phẩm nào được lan tỏa. Khi người dùng biết lựa chọn và không tiếp tay cho những nội dung phản cảm, thị trường văn hóa sẽ từng bước thay đổi.
Đồng thời, cần chủ động tạo ra và lan tỏa những sản phẩm văn hóa có chất lượng, hiện đại nhưng giàu bản sắc dân tộc. Những tác phẩm như “Thưa Đảng”, “Để Mị nói cho mà nghe”, “Bắc Bling”, cùng các bộ phim khai thác lịch sử, văn hóa dân tộc như “Mưa đỏ”, “Hộ linh tráng sĩ” cho thấy truyền thống hoàn toàn có thể được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Những chương trình, concert có nội dung tích cực cũng góp phần tạo ra không gian để thế hệ trẻ thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào dân tộc.
Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới xác định xây dựng văn hóa trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước. Vì vậy, bảo vệ văn hóa trước sự xâm thực của những “sản phẩm rác” không phải là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và mỗi công dân.
“Rác” trong nghệ thuật không chỉ là một hiện tượng đơn lẻ mà còn phản ánh những vấn đề về thị hiếu, thẩm mỹ, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống không có nghĩa là khước từ cái mới, càng không phải là hoài cổ, mà là biết tiếp thu tinh hoa nhân loại trên cơ sở giữ vững bản sắc dân tộc. Trong thời đại công nghệ số, mỗi nghệ sĩ cần ý thức rõ trách nhiệm của mình; mỗi công dân cần biết lựa chọn và tiếp nhận có văn hóa; gia đình và nhà trường cần giáo dục thế hệ trẻ về năng lực thẩm mỹ, tư duy phản biện; các nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm xã hội; Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý và định hướng. Khi mọi chủ thể cùng hành động, chúng ta có thể xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh, nơi những giá trị tốt đẹp được lan tỏa, cái đẹp được tôn vinh và những sản phẩm lệch chuẩn từng bước bị loại bỏ. Đó không chỉ là yêu cầu đối với đời sống văn hóa hôm nay mà còn là trách nhiệm đối với tương lai của dân tộc, bởi giữ gìn bản sắc văn hóa chính là góp phần giữ gìn những giá trị làm nên sức sống và bản lĩnh Việt Nam trong thời đại hội nhập và công nghệ số.
Nguồn: HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ
